۳روایت از جلال‌الدین همایی؛دانشمندی که اصفهان رادر حافظه ایران ثبت کرد

به گزارش خبرنگار مهر، هفدهمین نشست «در محضر» با موضوع مروری بر زندگی، اندیشه و کارنامه علمی، فرهنگی و دینی استاد جلال‌الدین همایی صبح پنجشنبه در باغ طوبی مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد اصفهان برگزار شد؛ نشستی که به بازخوانی ابعاد مختلف شخصیت یکی از جامع‌ترین دانشمندان معاصر ایران اختصاص داشت.

در این نشست اصغر منتظرالقائم استاد رشته تاریخ اسلام، گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، محمدحسین ریاحی استاد دانشگاه، محقق و پژوهشگر، حسین مسجدی دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، به بررسی جایگاه علمی، تاریخی و فرهنگی استاد جلال‌الدین همایی پرداختند.

اصغر منتظرالقائم استاد رشته تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان در این نشست با اشاره به جایگاه تخت فولاد به عنوان یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های هویتی اصفهان اظهار کرد: در گوشه شرق کوچه لسان‌الارض، سنگ قبری قرار دارد که نام یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان مهاجر شیرازی به اصفهان بر آن حک شده است؛ شخصیتی که یاد و خاطره تاریخ اصفهان را برای همیشه ماندگار کرد و آن نام، استاد جلال‌الدین همایی است.

وی با بیان اینکه مطالعات مزارشناسی در جهان به عنوان حوزه‌ای میان‌رشته‌ای مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است، افزود: مزارشناسی مجموعه‌ای از دانش‌ها مانند باستان‌شناسی، تاریخ، مردم‌شناسی، میراث ملموس و ناملموس، هنر، علوم دینی و علوم انسانی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد و بررسی قبرستان‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره فرهنگ، باورها و میراث ملت‌ها ارائه کند.

استاد تاریخ دانشگاه اصفهان ادامه داد: قبرستان‌ها تنها محل دفن انسان‌ها نیستند، بلکه بازتابی از زندگی مادی و معنوی جوامع هستند. در کنار جسم انسان‌هایی که در این مکان‌ها آرام گرفته‌اند، می‌توان میراث فکری، علمی، فرهنگی و اجتماعی آنان را نیز مطالعه کرد.

منتظرالقائم با اشاره به دیدگاه برخی پژوهشگران درباره اهمیت سنگ قبرها در حفظ خاطره انسان‌ها تصریح کرد: هر سنگ قبر نشانه‌ای از حضور یک انسان در تاریخ است و یاد کسانی را زنده نگه می‌دارد که بخشی از فرهنگ و تمدن یک جامعه را شکل داده‌اند.

وی افزود: در تکیه حسام‌الرضای تخت فولاد، یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان ایران، استاد جلال‌الدین همایی، آرام گرفته است؛ شخصیتی که در سال ۱۳۱۷ قمری در محله پاقلعه اصفهان متولد شد و با آثار ارزشمند خود، نام این شهر را در تاریخ علمی ایران برجسته کرد.

تاریخ اصفهان در قلم همایی جاودانه شد

استاد رشته تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان با اشاره به تألیف کتاب «تاریخ اصفهان» توسط استاد همایی اظهار کرد: همایی اگرچه ریشه خانوادگی در شیراز داشت، اما بیشترین خدمت علمی خود را به اصفهان ارائه کرد و با نگارش آثار متعدد، به ویژه تاریخ اصفهان، میراث تاریخی، فرهنگی و علمی این شهر را برای نسل‌های آینده ثبت کرد.

وی بیان کرد: اصفهان شهری است که همواره محل پرورش دانشمندان، هنرمندان و عالمان بزرگ بوده است و استاد جلال‌الدین همایی بخش مهمی از ویژگی‌های برجسته این شهر یعنی علم، هنر، ایمان و مجاهدت علمی را در وجود خود جمع کرده بود.

منتظرالقائم با اشاره به پیشینه خانوادگی استاد همایی گفت: بسیاری از خاندان‌های علمی شیرازی در اصفهان رشد کردند و بالیدند و نام این شهر را جاودانه ساختند. خاندان همایی نیز از جمله خانواده‌هایی بودند که پیوند عمیقی با فرهنگ، دانش و هنر داشتند.

وی ادامه داد: استاد همایی در خانه‌ای تاریخی در اصفهان متولد شد که دارای تزئینات هنری، آینه‌کاری، خطاطی و اشعار مذهبی بود و فضای معنوی آن خانه در شکل‌گیری شخصیت علمی و دینی وی تأثیرگذار بود.

این استاد دانشگاه با اشاره به پایان زندگی استاد همایی اظهار کرد: همایی در واپسین لحظات عمر خود نیز اشعاری در مدح اهل بیت سرود و سرانجام در ۲۸ تیرماه سال ۱۳۵۹ دار فانی را وداع گفت. پیکر وی مطابق وصیتش از تهران به اصفهان منتقل شد و در تخت فولاد آرام گرفت.

منتظرالقائم خاطرنشان کرد: استاد جلال‌الدین همایی شخصیتی کم‌نظیر بود که در حوزه‌های مختلف علمی از جمله فقه، حدیث، تاریخ، فلسفه، عرفان، ادبیات، خوشنویسی، نجوم، ریاضیات و شعر فعالیت داشت و آثار ارزشمندی از خود برجای گذاشت.

وی با اشاره به دوران تحصیل طولانی استاد همایی در حوزه علمیه اصفهان گفت: یکی از ویژگی‌های برجسته زندگی علمی وی، بیش از دو دهه تحصیل در حوزه علمیه اصفهان و رسیدن به مرتبه اجتهاد بود؛ مسیری که با بهره‌گیری از محضر استادان بزرگی همچون آیت‌الله سیدمحمدباقر درچه‌ای طی شد.

همایی؛ حلقه پیوند حوزه اصفهان با دانشگاه معاصر ایران

محمدحسین ریاحی استاد دانشگاه، محقق و پژوهشگر، در ادامه این نشست با اشاره به جایگاه استاد جلال‌الدین همایی در تاریخ فرهنگی ایران اظهار کرد: فضاهای تاریخی، معنوی، هنری و فرهنگی اصفهان نه تنها در تاریخ معاصر ایران، بلکه از دوره‌های گذشته تاکنون، نقش مهمی در تربیت و پرورش شخصیت‌های برجسته علمی داشته‌اند و استاد همایی نیز از این فضای تاریخی و تمدنی تأثیر عمیق پذیرفته است.

وی افزود: همایی از یک سو مرهون تاریخ، فرهنگ و تمدن اصفهان است و از سوی دیگر با فعالیت‌های علمی، پژوهشی و تألیف آثار ارزشمند خود، خدمات بزرگی به معرفی تاریخ، رجال، مشاهیر، آثار و ابنیه این شهر ارائه کرد.

این پژوهشگر تاریخ اصفهان تصریح کرد: در میان نویسندگان معاصر که درباره اصفهان، تاریخ این شهر و شخصیت‌های علمی آن قلم زده‌اند، استاد جلال‌الدین همایی جایگاهی کم‌نظیر دارد و از نظر جامعیت، عمق پژوهش و گستردگی مطالعات، کمتر پژوهشگری توانسته است به جایگاه وی نزدیک شود.

ریاحی با اشاره به تأثیر محیط علمی اصفهان بر شکل‌گیری شخصیت همایی بیان کرد: استاد همایی در دوره‌ای رشد کرد که حوزه علمیه اصفهان هنوز جایگاه تاریخی خود را به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز علمی تشیع حفظ کرده بود و مدارس علمی این شهر، به ویژه مدرسه نیم‌آورد، نقش مهمی در تربیت فقها، حکما، پزشکان و دانشمندان داشتند.

وی ادامه داد: مدرسه نیم‌آورد یکی از برجسته‌ترین مراکز آموزشی اصفهان در دوره قاجار بود که شخصیت‌های بزرگی از آن برخاستند و استاد همایی حدود دو دهه از عمر علمی خود را در این مدرسه سپری کرد؛ دوره‌ای که تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری شخصیت علمی، اخلاقی و معنوی وی داشت.

استاد دانشگاه با اشاره به دوران تحصیل سخت استاد همایی اظهار کرد: همایی در زندگی علمی خود سختی‌های فراوانی تحمل کرد و با وجود دشواری‌های معیشتی، هیچ‌گاه از مسیر دانش‌اندوزی فاصله نگرفت. وی خود نقل کرده بود که در دوران تحصیل، گاه با ساده‌ترین امکانات زندگی می‌کرد و تمام توان خود را صرف مطالعه، تحقیق و فراگیری علوم می‌کرد.

ریاحی افزود: ارتباط علمی و اخلاقی همایی با استاد بزرگ حوزه اصفهان، آیت‌الله سیدمحمدباقر درچه‌ای، از مهم‌ترین مراحل زندگی علمی وی بود؛ به گونه‌ای که اعتماد این عالم بزرگ به همایی، زمینه رشد علمی و معنوی او را فراهم کرد.

وی خاطرنشان کرد: استاد همایی علاوه بر علوم دینی، در حوزه‌های ادبی، تاریخی، فلسفی، عرفانی و هنری نیز تبحر داشت و همین جامعیت سبب شد تا به یکی از چهره‌های استثنایی فرهنگ ایران تبدیل شود.

پژوهشگری که میراث اصفهان را از فراموشی نجات داد

این محقق و پژوهشگر با اشاره به اهتمام استاد همایی نسبت به حفظ آثار تاریخی اصفهان اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های برجسته همایی توجه ویژه وی به میراث تاریخی و فرهنگی اصفهان بود. وی با دقت فراوان کتیبه‌ها، بناها و آثار تاریخی شهر را بررسی می‌کرد و برای ثبت و معرفی آنها تلاش فراوان داشت.

ریاحی افزود: روایت‌هایی درباره تلاش‌های استاد همایی برای خواندن کتیبه‌های تاریخی مسجد جامع عباسی وجود دارد که نشان می‌دهد وی با چه علاقه و پشتکاری برای دسترسی به منابع تاریخی تلاش می‌کرد.

وی بیان کرد: همایی در حوزه شناخت خاندان‌های علمی و تاریخی نیز پژوهشگری کم‌نظیر بود و در آثار خود توانست بسیاری از خاندان‌های علمی اصفهان را معرفی کند؛ خاندان‌هایی که برخی از آنان در دوره‌های مختلف تاریخی در شکل‌گیری تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.

استاد دانشگاه با اشاره به کتاب‌های رجال و مشاهیر استاد همایی گفت: این آثار نشان می‌دهد که همایی با تسلط بر منابع تاریخی، ادبی و عربی توانسته است زندگی بسیاری از شخصیت‌هایی را بررسی کند که از اصفهان به دیگر مناطق جهان اسلام مانند مصر، مغرب، اندلس، هند و آسیای مرکزی مهاجرت کرده بودند.

وی افزود: آثار همایی تنها گزارش زندگی افراد نیست، بلکه تصویری گسترده از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و علمی اصفهان ارائه می‌دهد.

ریاحی با اشاره به کتاب «رجال و مشاهیر» استاد همایی اظهار کرد: این اثر را نمی‌توان تنها یک کتاب رجالی دانست، بلکه مجموعه‌ای دانشنامه‌ای درباره تاریخ اصفهان، محلات، خاندان‌ها، مشاهیر، علوم، هنرها و جریان‌های فکری این شهر است.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مهم روش پژوهشی همایی، توجه به جزئیات تاریخی و تلاش برای ریشه‌یابی موضوعات است. وی حتی درباره نام محلات اصفهان، تغییرات تاریخی آنها و ریشه واژه‌ها تحقیق کرده و اطلاعات ارزشمندی ارائه داده است.

این پژوهشگر گفت: کتاب‌های استاد همایی منابعی معتبر برای شناخت عرفان، تصوف، خاندان‌های علمی، رجال تاریخی و فرهنگ عمومی اصفهان هستند و بسیاری از موضوعاتی که وی مطرح کرده، می‌تواند زمینه ده‌ها پژوهش دانشگاهی جدید باشد.

همایی؛ دانشنامه‌نگاری که تاریخ اصفهان را روایت کرد

حسین مسجدی دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور در پایان این نشست با اشاره به گستره فعالیت‌های علمی استاد جلال‌الدین همایی اظهار کرد: نام همایی با اصفهان پیوندی عمیق دارد و اگر این دانشمند شیرازی‌تبار در محیط دیگری پرورش یافته بود، شاید چنین پیوندی میان شخصیت علمی وی با هویت تاریخی اصفهان شکل نمی‌گرفت.

وی افزود: استاد همایی نماینده تمام‌عیار دوره‌ای از تاریخ اصفهان است که سنت علمی گذشته این شهر را به دوره جدید پیوند داد؛ دوره‌ای که در آن حوزه‌های علمی، مدارس تاریخی، محافل ادبی و مراکز فرهنگی اصفهان نقش مهمی در تربیت دانشمندان داشتند.

دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور با اشاره به سختی‌های مسیر علمی استاد همایی اظهار کرد: وقتی درباره زندگی علمی وی سخن می‌گوییم، باید به سال‌ها تلاش، ریاضت علمی و پشتکار کم‌نظیر او توجه کنیم. همایی در طول بیش از دو دهه تحصیل در مدارس علمی اصفهان، به ویژه مدرسه نیم‌آورد، با استادان بزرگ زمان خود ارتباط داشت و با تحمل دشواری‌های فراوان به جایگاه علمی برجسته‌ای رسید.

مسجدی ادامه داد: از ویژگی‌های مهم زندگی علمی همایی، انس فراوان وی با مطالعه، نسخه‌های خطی و کتابت بود. بسیاری از حاشیه‌نویسی‌ها و یادداشت‌های وی بر نسخه‌های خطی، نشان‌دهنده سال‌ها تلاش مستمر برای حفظ و انتقال میراث علمی ایران است.

وی بیان کرد: استاد همایی در کنار فعالیت‌های پژوهشی، شاعر توانمندی نیز بود و با تخلص «سنا» آثار شعری ارزشمندی از خود برجای گذاشت. شعر وی ادامه‌دهنده سنت ادبی سبک بازگشت بود که در اصفهان شکل گرفت و سپس در فضای ادبی ایران گسترش یافت.

این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه شعر همایی افزود: ماده‌تاریخ‌ها و اشعار وی از نمونه‌های برجسته ادبیات معاصر به شمار می‌رود و حتی بر سنگ مزار وی نیز شعری از خود او نقش بسته است.

روایت متفاوت همایی از رجال و مشاهیر اصفهان

مسجدی با اشاره به اهمیت آثار تاریخی استاد همایی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار همایی، نگاه جامع وی به تاریخ، رجال، ادبیات، فرهنگ و جامعه اصفهان است. آثار او تنها مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی نیست، بلکه تصویری زنده از فضای فرهنگی و اجتماعی دوره‌های مختلف ارائه می‌دهد.

وی با اشاره به کتاب‌های رجال و مشاهیر همایی افزود: این آثار را نمی‌توان صرفاً کتاب‌هایی رجالی دانست، بلکه باید آنها را نوعی دانشنامه درباره اصفهان، خاندان‌های علمی، محلات تاریخی، اندیشه‌های فرهنگی و جریان‌های اجتماعی این شهر به شمار آورد.

دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور تصریح کرد: همایی در این آثار تنها به بیان زندگی افراد نپرداخته، بلکه تلاش کرده است جایگاه آنان را در شبکه گسترده تاریخ، فرهنگ و تمدن اصفهان نشان دهد.

وی ادامه داد: یکی از نقاط قوت آثار همایی، دقت وی در بررسی خاندان‌های علمی و هنری اصفهان است. وی توانست پیوندهای تاریخی بسیاری از خاندان‌ها را بازسازی کند و اطلاعاتی ارائه دهد که برای پژوهشگران امروز بسیار ارزشمند است.

مسجدی اظهار کرد: همایی در معرفی خاندان‌های علمی و هنری، مانند خاندان امامی، اطلاعاتی ارائه کرده که می‌تواند پایه تحقیقات جدید دانشگاهی قرار گیرد. وی با بررسی نسب‌نامه‌ها، آثار هنری، کتیبه‌ها و فعالیت‌های علمی این خاندان‌ها، بخش مهمی از تاریخ فرهنگی اصفهان را ثبت کرده است.

وی افزود: آثار همایی در حوزه شناخت عرفان، تصوف، علوم دینی، ادبیات و تاریخ اجتماعی اصفهان نیز اهمیت فراوان دارد و بسیاری از موضوعات مطرح‌شده در نوشته‌های وی ظرفیت تبدیل شدن به پژوهش‌های مستقل دانشگاهی را دارند.

میراث ماندگار مردی که اصفهان را نوشت

مسجدی با اشاره به ویژگی‌های نثر استاد همایی اظهار کرد: نثر همایی از نظر ادبی و روایی اهمیت فراوانی دارد و در نوشته‌های وی، علاوه بر اطلاعات علمی، تجربه زیسته نویسنده نیز حضور دارد؛ موضوعی که به آثار او هویت ویژه‌ای بخشیده است.

وی افزود: در آثار همایی نوعی روایت در روایت دیده می‌شود؛ یعنی نویسنده در کنار بیان زندگی یک شخصیت، گاه فضای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی زمانه او را نیز بازتاب می‌دهد و همین ویژگی باعث شده آثار وی تنها متون تاریخی خشک نباشند.

این استاد دانشگاه با اشاره به کتاب «تاریخ اصفهان» بیان کرد: این اثر از مهم‌ترین نوشته‌های همایی درباره شهر اصفهان است که در آن تاریخ، رجال، فرهنگ، بناها و هویت اجتماعی این شهر به شکلی گسترده بررسی شده است.

وی ادامه داد: استاد همایی با نگارش این آثار، نه تنها زندگی شخصیت‌های بزرگ را ثبت کرد، بلکه بخشی از حافظه تاریخی اصفهان را حفظ کرد؛ حافظه‌ای که بدون تلاش پژوهشگرانی مانند وی، بسیاری از بخش‌های آن ممکن بود به فراموشی سپرده شود.

مسجدی تأکید کرد: امروز برای شناخت اصفهان تاریخی، نام‌ها، محلات، خاندان‌ها، جریان‌های علمی و فرهنگی این شهر، آثار استاد جلال‌الدین همایی از منابع بسیار معتبر به شمار می‌آید.

وی اظهار کرد: همایی نمونه‌ای کم‌نظیر از دانشمندی است که علوم مختلف را در کنار یکدیگر جمع کرد؛ شخصیتی که در فقه، فلسفه، عرفان، تاریخ، ادبیات، خوشنویسی، نجوم و علوم دیگر صاحب نظر بود و توانست میان سنت علمی گذشته و نیازهای پژوهشی عصر جدید ارتباط برقرار کند.

به گزارش مهر، استاد جلال‌الدین همایی، دانشمند، ادیب، شاعر، مورخ، فقیه، عارف و پژوهشگر برجسته ایرانی، پس از دهه‌ها فعالیت علمی در سال ۱۳۵۹ درگذشت و بنا بر وصیت خود در تخت فولاد اصفهان آرام گرفت؛ مکانی که امروز همچنان یادآور یکی از درخشان‌ترین چهره‌های علمی تاریخ معاصر ایران است.