کمبود متخصص سلامت روان در پیشگیری از خودکشی

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از سازمان بهزیستی، سید جواد حسینی، در نشستی به مناسبت روز جهانی پیشگیری از خودکشی با حضور استادان دانشگاه و نمایندگان وزارتخانه‌های بهداشت و آموزش و پرورش، گفت: در حوزه آسیب‌های اجتماعی دو تأخر ساختاری و علمی وجود دارد که باید برای رفع آنها تلاش کرد. ۸۰ درصد عوامل مؤثر بر سلامت، اجتماعی و روانی است اما شبکه خدمات، نیروی انسانی، تجهیزات و فضا در این حوزه متناسب با این سهم توسعه نیافته است.

وی با اشاره به تفاوت ظرفیت‌های موجود در حوزه سلامت جسم و سلامت روان بیان کرد: تناسبی میان سهم عوامل اجتماعی و روانی در سلامت و منابع اختصاص‌یافته به این حوزه وجود ندارد. همچنین تأخر علمی در حوزه سلامت روان داریم یعنی در حالی که پزشکی زیستی به سمت تخصصی شدن رفته است برای برخی گروه‌های هدف و مداخلات تخصصی روان‌شناختی نیروی متخصص کافی وجود ندارد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور گفت: برای نمونه در حوزه سالمندی تنها حدود ۳۰ متخصص سالمندی در کشور وجود دارد به همین دلیل در مراکز مشاوره تحت نظر بهزیستی برای ارائه خدمات مرتبط با سالمندی در هر مرکز یک مشاور را برای ارائه مشاوره به سالمندان آموزش دادیم.

حسینی همچنین کمبود متخصص برای ارائه خدمات روان‌شناختی به افراد دارای آسیب‌ شنوایی و بینایی را یکی دیگر از چالش‌های این حوزه دانست و گفت: ارائه خدمات مشاوره به این گروه‌ها باید با رعایت اصل محرمانگی انجام شود و الان ارائه خدمات مشاوره به ناشنوایان با حضور مترجم انجام می‌شود که این اصل محرمانگی را زیر سوال می‌برد بنابراین نیاز به تربیت مشاوران متخصص برای ارائه مشاوره به ناشنوایان داریم.

تعلق اجتماعی و نقش محله‌ها

رئیس سازمان بهزیستی یکی از عوامل مهم مؤثر بر خودکشی را کاهش تعلق اجتماعی و سرمایه اجتماعی دانست و متذکر شد: محله‌گرایی می‌تواند یکی از مسیرهای تقویت تعلق اجتماعی باشد. طرح سلام یا سلامت اجتماعی محله‌محور در سازمان بهزیستی در حال اجراست و این سازمان برای تقویت پیوندهای اجتماعی به سراغ ظرفیت‌هایی مانند بانک زمان رفته و آیین‌نامه اجرای آن را تدوین کرده است، بانک زمان به صورت پایلوت در حال اجراست و هدف آن ایجاد تغییر پارادایم نظام‌مند برای تقویت تعلق اجتماعی از طریق مبادله خدمات میان افراد است.

حسینی، فالوآپ افرادی را که اقدام به خودکشی کرده اما زنده مانده‌اند، یکی از مهم‌ترین اقدامات حمایتی دانست و گفت: این افراد به دلیل سابقه اقدام در معرض خطر بیشتری قرار دارند و باید خدمات حرفه‌ای و حمایتی بیشتری دریافت کنند و براساس آمار ارائه شده در برابر هر مورد خودکشی منجر به فوت، حدود ۲۰ مورد اقدام به خودکشی وجود دارد و بنابراین نظام مداخله باید توجه ویژه‌ای به افرادی داشته باشد که یکبار اقدام به خودکشی کرده‌اند اما منجر به فوت نشده است.

وی افزود: سازمان بهزیستی در نظر دارد برنامه فالوآپ خودکشی را در سراسر کشور گسترش دهد همچنین شبکه اورژانس اجتماعی به ۳۹۱ واحد ساختاری رسیده و ۲۹ دستگاه ون آمبولانس نیز در اختیار این شبکه قرار گرفته است که تا پایان سال به آن افزوده خواهد شد. ۵۰۰ سوپروایزر در حوزه خودکشی آموزش دیده‌اند.

رئیس سازمان بهزیستی در پایان سخنان خود از تلاش برای جلوگیری از رانش طبقاتی جامعه هدف ۸ میلیونی این سازمان به سمت پایین خبر داد و گفت: در اوج بحران بالاترین میزان افزایش پرداختی‌ها را در سازمان بهزیستی داشتیم به‌طوری‌که درصد رشد بودجه سازمان بهزیستی که پیش‌تر در بالاترین حد ۱.۷ درصد بود اکنون به ۲.۴۳ درصد رسیده است که این میزان رشد در تاریخ بهزیستی بی‌سابقه است.

لزوم تغییر نگاه به خودکشی

سید حسن موسوی چلک معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی در این نشست گفت: خودکشی سال‌ها در ایران موضوعی تابو بوده اما در سال‌های اخیر رویکردهای بین‌المللی بر ضرورت گفت‌وگو درباره آن تأکید کرده‌اند در عین حال اطلاع‌رسانی عمومی درباره خودکشی باید با ملاحظات حرفه‌ای و رسانه‌ای انجام شود در حالی که در مجامع علمی باید امکان بررسی صریح و کارشناسی این پدیده فراهم باشد همچنین نباید خودکشی را صرفاً به شرایط فردی تقلیل داد و برای پیشگیری از آن باید عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی را همزمان در نظر گرفت.

وی با اشاره به عملکرد خطوط ۱۴۸۰ و ۱۲۳ بیان کرد: بر اساس آخرین نظرسنجی سازمان بهزیستی کمتر از ۱۰ درصد مردم خط ۱۴۸۰ را می‌شناسند در حالی که ۹۰ درصد افرادی که از خدمات آن استفاده کرده‌اند از این خدمات رضایت داشته‌اند. حدود ۳۰ درصد مردم نیز با اورژانس اجتماعی آشنایی دارند و این میزان نشان می‌دهد سازوکار اطلاع‌رسانی درباره ظرفیت‌های موجود باید بازبینی شود.

موسوی چلک همچنین تحت پوشش بیمه قرار گرفتن خدمات روان‌شناختی را موضوعی مهم دانست و خواستار پیگیری آن شد.

برنامه‌های تخصصی بهزیستی برای پیشگیری از خودکشی

ابراهیم غفاری مدیرکل دفتر مشاوره و خدمات روان‌شناختی سازمان بهزیستی گفت: این سازمان طی دو سال گذشته ۲۲۰ روان‌شناس را برای درمانگری در حوزه خودکشی و ۲۷۰ تسهیلگر را برای فعالیت در محلات کم‌برخوردار آموزش داده است که در این محلات مهارت‌هایی از جمله مهارت‌های زندگی، جرأت‌ورزی و حل مسئله را آموزش می‌دهند.

غفاری افزود: ۶۰ سوپروایزر خودکشی با سهم دو نفر برای هر استان تربیت شده‌اند و با همکاری سازمان امور اجتماعی کشور امسال ۲۰۰ درمانگر و ۸۰ سوپروایزر دیگر نیز آموزش خواهند دید. طی دو سال گذشته برای حدود سه هزار نفر یارانه برگه مشاوره اختصاص یافته که برای هر فرد امکان استفاده از ۱۰ جلسه مشاوره فراهم کرده است و منابعی از سوی وزارت کشور و سازمان بهزیستی برای توسعه این برنامه اختصاص یافته و برنامه پوشش حدود پنج هزار نفر دیگر نیز در دستور کار قرار دارد.

مدیرکل دفتر مشاوره و خدمات روان‌شناختی سازمان بهزیستی چهار مؤلفه اصلی پیشگیری از خودکشی را محدود کردن دسترسی به ابزارهای خودکشی، تقویت حمایت اجتماعی و عاطفی، شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر و مراقبت پیگیرانه پس از اقدام عنوان کرد و گفت: راهنمای عملیاتی مراقبت پیگیرانه تدوین شده و برای اجرا به استان‌ها ابلاغ خواهد شد.

فاطمه سلطانی معاون اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی در ادامه این نشست مطرح کرد: این شبکه با تمرکز بر شناسایی بهنگام، مداخله فوری و اتصال افراد به منابع حمایتی پایدار می‌تواند در پیشگیری از خودکشی نقش داشته باشد. تلفن ۱۲۳ در سراسر کشور و در ۳۱ استان فعال است و کارشناسان آن با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی هر استان، خدمات تخصصی ارائه می‌کنند.

سلطانی افزود: سامانه پیامکی ۲۰۰۰۰۱۲۳ نیز برای دسترسی افراد دارای محدودیت‌های شنوایی و گفتاری به خدمات اورژانس اجتماعی فعال است. بیش از ۶۰۰ تیم سیار مداخله در بحران به صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند و هدف مداخلات آنها تنها کاهش موقت تنش نیست بلکه کمک به عبور از بحران و اتصال فرد به منابع حمایتی پایدار است.

خودکشی حاصل تلاقی عوامل اجتماعی و فردی

شیرین احمدنیا رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران، خودکشی را حاصل تلاقی رنج‌های فردی، روابط خانوادگی، ساختار اجتماعی، شرایط اقتصادی و عملکرد نهادهای حمایتی دانست و گفت: پیشگیری از آن مسئولیتی اجتماعی، نهادی و بین‌بخشی است.

وی با استناد به آمار سازمان جهانی بهداشت گفت: سالانه حدود ۷۲۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند و خودکشی سومین علت مرگ در میان افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله است.

احمدنیا پیشگیری و مداخله مؤثر را در سه سطح توضیح داد: پیشگیری عمومی و ساختاری از طریق کاهش فقر و نابرابری، حمایت از خانواده، مقابله با خشونت و تقویت احساس امنیت و امید، شناسایی گروه‌ها و موقعیت‌های پرخطر و مداخله سریع و تخصصی و پیگیری مستمر افراد در معرض خطر شامل این سطوح است.

غربالگری سلامت روان دانش‌آموزان

سمیه ابراهیمی مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت از آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در این نشست گفت: این وزارتخانه سال گذشته ۱۳ میلیون و ۸۸۰ هزار دانش‌آموز را از نظر آسیب‌های روان‌شناختی، از جمله افسردگی، اضطراب و اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، غربالگری کرده است. در سال جاری علاوه بر غربالگری آسیب‌ها سنجش سرمایه‌های روان‌شناختی مدنظر است و مؤلفه‌هایی مانند خودآگاهی، تاب‌آوری، ادراک حمایت خانواده، مدرسه و جامعه، امید به زندگی و همدلی مورد سنجش قرار می‌گیرد.

وی افزود: وزارت آموزش و پرورش در حال تدوین اطلس آسیب‌ها و سرمایه‌های روان‌شناختی است و بر اساس نتایج غربالگری، توصیه‌های فرهنگی، اجتماعی و ترویجی متناسب با نیاز دانش‌آموزان و خانواده‌ها ارائه خواهد شد.

ابراهیمی همچنین از انجام پژوهش گسترده درباره خودکشی در جمعیت دانش‌آموزی، راه‌اندازی میز رصد و پایش خودکشی برای شناسایی مدارس و مناطق پرخطر و ثبت یکپارچه موارد اقدام به خودکشی در سامانه نماد خبر داد.