آتش‌بس ایران و آمریکا در اغما؛ تلاش برای توافق زیر سایه جنگ

اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: آتش‌بس در اغماست و جنگ در کمین. برخی رسانه‌های اسرائیلی و آمریکایی از آمادگی برای شروع دوباره حملات خبر می‌دهند. اما همزمان وزیر کشور پاکستان به تهران آمده و با مقامات جمهوری اسلامی ایران دیدار داشته است تا بار دیگر پیامی از واشنگتن به تهران و سپس از تهران به کاخ سفید برساند. سفر سیدمحسن نقوی به گفته منابع پاکستانی در راستای آخرین تلاش‌های برای میانجی‌گری و حصول توافق بین ایران و آمریکا بوده است.

در چنین شرایطی، احتمال توافقی شکننده وجود دارد، اما هر اشتباه محاسباتی نیز ممکن است منطقه را دوباره به سوی جنگی گسترده سوق دهد.

میانجی‌گری پاکستان؛ آخرین تلاش برای مهار بحران

سفر ناگهانی سیدمحسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، به تهران بیش از آنکه یک سفر دوجانبه معمولی تلقی شود، نشانه‌ای از ورود اسلام‌آباد به مرحله‌ای حساس از میانجی‌گری میان ایران و آمریکا ارزیابی می‌شود.

منابع پاکستانی و رسانه‌هایی، چون «الحدث»، «العربیه» تاکید کرده‌اند که این سفر حامل پیام‌هایی مهم از سوی واشنگتن بوده و بخشی از «آخرین تلاش» برای دستیابی به توافقی مشخص میان دو کشور محسوب می‌شود.

چندی بعد، رویترز به نقل از یک منبع پاکستانی که نامش فاش نشده، گزارش داد که پاکستان یک پیشنهاد اصلاح‌شده ایرانی را برای پایان دادن به جنگ به آمریکا ارسال کرده است.

البته همین منبع پاکستانی ادر پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا رفع اختلافات میان دو طرف زمان‌بر خواهد بود، اذعان کرد که «زمان زیادی در اختیار نداریم». 

مذاکراتی که متوقف نشده است

اگرچه هفته گذشته دونالد ترامپ اعلام کرد طرح مذاکراتی ایران را «نخوانده رد کرده»، اما گزارش‌های تازه نشان می‌دهد روند تبادل پیام میان دو طرف همچنان ادامه دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده، ایران پس از دریافت پیشنهاد‌های جدید آمریکا از طریق میانجی پاکستانی، دیدگاه‌های خود را به اسلام‌آباد منتقل کرده و گفت‌و‌گو‌ها هنوز متوقف نشده است. این تبادل پیام‌ها نشان می‌دهد که دو طرف در حال تغییر مواضع و احتمالا شروط خود هستند. در غیر این صورت راهی میانه برای حصول توافق به دست نخواهد آمد و دیپلماسی در بن‌بست می‌ماند.

این روند از ابتدای اردیبهشت و پس از شکل‌گیری آتش‌بس آغاز شد و طی آن، نسخه اولیه یک طرح ۱۴ ماده‌ای بار‌ها میان تهران و واشنگتن ردوبدل شده است. هرچند جزئیات این مکاتبات محرمانه باقی مانده، اما خطوط اصلی خواسته‌های دو طرف تا حدی روشن شده است.

براساس آنچه از قول منابع آگاه منتشر شده، ایران پنج شرط اصلی را برای آغاز مذاکرات رسمی مطرح کرده است؛ پایان کامل جنگ در همه جبهه‌ها، رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، جبران خسارات ناشی از جنگ و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حاکمیت ایران بر تنگه هرمز. این یعنی ایران مذاکرات هسته‌ای را منوط به شروط اولیه به ویژه پایان جنگ در همه جبهه‌ها کرده است.

در مقابل، آمریکا خواستار انتقال ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد ایران، تعلیق غنی‌سازی برای ۲۰ سال، عدم پرداخت غرامت و مشروط کردن توقف کامل جنگ به ادامه مذاکرات شده است.

این شکاف عمیق نشان می‌دهد دو طرف هنوز فاصله قابل‌توجهی تا یک تفاهم نهایی دارند، اما ادامه تبادل پیام‌ها نیز بیانگر آن است که هیچ‌کدام فعلاً گزینه دیپلماسی را کنار نگذاشته‌اند.

آتش‌بس شکننده و سایه جنگ

همزمان با تلاش‌های دیپلماتیک، فضای امنیتی منطقه به‌شدت متشنج باقی مانده است. ترامپ اخیراً آتش‌بس میان ایران و آمریکا را «در حالت اغما» توصیف کرد؛ عبارتی که نشان می‌دهد حتی در نگاه واشنگتن نیز وضعیت کنونی بسیار ناپایدار است.

رسانه‌های آمریکایی و عبری طی روز‌های اخیر گزارش داده‌اند که آمریکا و اسرائیل در حال آماده‌سازی برای دور جدیدی از حملات علیه ایران هستند. برخی منابع حتی از احتمال آغاز حملات تازه از هفته آینده سخن گفته‌اند. بر اساس این گزارش‌ها، بخشی از نیرو‌ها و تجهیزات پشتیبانی که در جریان مذاکرات به پاکستان منتقل شده بودند، همچنان در حالت آماده‌باش باقی مانده‌اند.

در تل‌آویو، نگرانی اصلی به برنامه هسته‌ای ایران و همچنین موقعیت تهران در تنگه هرمز بازمی‌گردد. اسرائیل معتقد است هرگونه توافق موقت که بدون محدودسازی جدی توان هسته‌ای ایران حاصل شود، تنها زمان بیشتری در اختیار تهران قرار خواهد داد. به همین دلیل، رسانه‌های عبری از افزایش هماهنگی‌های نظامی میان آمریکا و اسرائیل خبر داده‌اند. آن هم در شرایطی که اسرائیل در جنوب لبنان در حال پیشروی و جنگ با حزب‌الله لبنان است.

در سوی دیگر، تهران نیز هشدار داده است که هرگونه حمله تازه با پاسخی «شدید و گسترده» روبه‌رو خواهد شد. این تهدید‌ها در حالی مطرح می‌شود که جمهوری اسلامی تلاش دارد نشان دهد فشار نظامی، موجب عقب‌نشینی از مواضع اصلی‌اش نخواهد شد.

تنگه هرمز؛ گره اصلی؟

یکی از مهم‌ترین محور‌های اختلاف میان دو طرف، مسئله تنگه هرمز است. ایران تلاش می‌کند حاکمیت و نقش راهبردی خود بر این گذرگاه حیاتی انرژی را در قالب توافق احتمالی تثبیت کند. اما آمریکا تلاش دارد تا تنگه را بازگشایی کند و در حال اجماع‌سازی علیه ایران برمبنای آزادسازی تنگه هرمز است.

اما اشاره منابع پاکستانی به پیشرفت مثبت درباره تنگه هرمز، نشان می‌دهد این موضوع به یکی از محور‌های اصلی مذاکرات تبدیل شده است.

حمله پهپادی به امارات

در چنین شرایطی، هر جرقه‌ای می‌تواند آتش جنگ را گسترده کند. روز یکشنبه، امارات متحدعه عربی مدعی شد که حمله‌ای پهپادی در نزدیکی نیروگاه هسته‌ای «براکه» رخ داده است.

گرچه مقام‌های اماراتی اعلام کردند این حمله خسارتی به بخش‌های حیاتی نیروگاه وارد نکرده، اما وقوع چنین حادثه‌ای در بحبوحه تنش‌های ایران و آمریکا، نگرانی‌ها درباره احتمال گسترش درگیری به سراسر خلیج فارس را افزایش داده است.

هرچند هنوز مبداء این حمله مشخص نیست، اما عبور پهپاد و رسیدن آن به یکی از حساس‌ترین مناطق امنیتی امارات نشان‌دهنده آسیب‌پذیری این کشور در درگیری‌های احتمالی آینده است. در واقع این ضربه می‌تواند پیام هشداری به امارات نیز تلقی شود.

دیپلماسی یا بازگشت به جنگ؟

واقعیت این است که تهران و واشنگتن اکنون در وضعیتی متناقض قرار دارند. از یک سو هر دو طرف می‌دانند ادامه جنگ می‌تواند هزینه‌های غیرقابل‌پیش‌بینی برای منطقه و اقتصاد جهانی ایجاد کند و از سوی دیگر، هیچ‌یک حاضر نیستند امتیازاتی بدهند که از منظر داخلی به‌عنوان عقب‌نشینی تعبیر شود.

پاکستان تلاش می‌کند در این فضای پیچیده، نوعی توافق موقت و حداقلی را شکل دهد. توافقی که بتواند آتش‌بس را حفظ کرده و زمان بیشتری برای مذاکرات فراهم کند. اما همزمان، آماده‌باش نظامی آمریکا و اسرائیل نشان می‌دهد گزینه جنگ همچنان روی میز باقی مانده است.